Bu soruya elbette çok basit şekilde arabuluculuk sürecinin bir yargılama faaliyeti olmadığı ve dolayısıyla yargılama faaliyetine eşdeğer bir sistem olmadığı cevabı verilmelidir. Ancak arabuluculuk sistemi kendi içinde barındırdığı bazı özellikler nedeniyle tarafların anlaşmaları halinde uzun sürecek bir yargılama faaliyetinin ardından elde edebilecekleri “tarafları bağlayıcı sonuç doğurma” hukuki sonucunu da içerdiği ve taraflarca mutabık kalınacak anlaşma belgesinin “ilam niteliğinde belge” haline getirilebilme özelliği nedeniyle son derece önemli avantajlar ve sonuçlar içermektedir.
Hukuken bağlayıcı nitelik
Arabuluculuk sistemi, tarafların serbestçe tasarruf edebilecekleri özel hukuk uyuşmazlıklarının, tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişi rehberliğinde, taraflar arasında kurulacak doğru bir iletişimle yapılacak müzakereler neticesinde çözüme kavuşturulması sürecidir. Bununla birlikte taraflar, yapacakları müzakereler neticesinde aralarındaki uyuşmazlığı hukuka uygun bir sonuca bağlayabilirlerse ve bu sonucu yazılı hale getirirlerse, aralarındaki sözleşme (anlaşma belgesi) arabulucunun da imzasını taşıması şartıyla taraflar açısından mahkeme ilamı (kararı) gibi hukuken bağlayıcı bir niteliğe kavuşmaktadır. Yine tarafların arabulucu huzurunda anlaşmaya varmaları tarafların müzakere ettikleri uyuşmazlık konuları bakımından bir daha birbirlerine karşı dava açmalarının da önüne geçmekte ve taraflara bir nevi hukuki güvence sağlamaktadır.
Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’nun 18. maddesinde düzenlenen “Anlaşma Belgesi” aslında bir özel hukuk sözleşmesidir. Bu bakımdan belgenin hazırlanması aşamasında taraflar azami özen göstermeli, başta Türk Borçlar Kanunu’nun 27. maddesinde sayılan hususlar olmak üzere belirsizlik yaratabilecek veya farklı anlamlara gelebilecek ifadelerden, zamir kullanımından, parasal değer veya tarih ifade ederken rakamsal ifadeler yerine farklı birimler kullanmaktan kaçınmalıdırlar. Kısacası taraflarca varılan anlaşma yazılı hale getirilirken infazı kabil (icra edilebilir) bir belge hazırlamaya çalışmalıdırlar. Anlaşma belgesinin kaleme alınması sırasında tarafların özenli davranmaları ilerleyen dönemlerde anlaşma belgesinden kaynaklanabilecek yeni uyuşmazlıklardan tarafları koruyacaktır. Yine uyuşmazlık tarafları, yazılı hale getirdikleri anlaşma belgesine (HUAK md. 18/2 uyarınca) görevli ve yetkili sulh hukuk mahkemesinden icra edilebilirlik şerhi almak suretiyle “ilam niteliğinde belge” haline getirmek isterlerse de bu özenli davranışları büyük önem arz edecektir.
Arabuluculuğa elverişlilik
Taraflar, aralarındaki uyuşmazlıkla ilgili olarak dava açmadan önce arabuluculuğa başvurulmuşsa, anlaşmanın icra edilebilirliğine ilişkin şerh verilmesi, arabulucunun görev yaptığı yer sulh hukuk mahkemesinden talep edilebilir. Davanın görülmesi sırasında arabuluculuğa başvurulması durumunda ise anlaşmanın icra edilebilirliğine ilişkin şerh verilmesi, davanın görüldüğü mahkemeden talep edilebilecektir. İcra edilebilirlik şerhinin verilmesi, çekişmesiz yargı işidir ve buna ilişkin inceleme dosya üzerinden yapılır. Ancak arabuluculuğa elverişli olan aile hukukuna ilişkin uyuşmazlıklarda inceleme duruşmalı olarak yapılır. Bu incelemenin kapsamı anlaşmanın içeriğinin arabuluculuğa ve cebri icraya elverişli olup olmadığı hususlarıyla sınırlıdır. Kanunlarda icra edilebilirlik şerhi alınmasının zorunlu kılındığı haller hariç, taraflar ve avukatları ile arabulucunun, ticari uyuşmazlıklar bakımından ise avukatlar ile arabulucunun birlikte imzaladıkları anlaşma belgesi, icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın ilam niteliğinde belge sayılır.
Uyuşmazlık taraflarının “icra edilebilirlik şerhi” almak suretiyle “ilam niteliğinde belge” haline getirdikleri veya (HUAK md. 18/4 uyarınca) niteliği gereği kendiliğinden “ilam niteliğinde belge” vasfında olan belgeler adeta adli yargı süreci sonunda elde edilmiş bir mahkeme kararı gibi icra gücüne sahiptir ve tarafları bağlar. Taraflar arabuluculuk süreci sonunda anlaşmaya varırlarsa bu konuda (HUAK md. 18/5 gereğince) bir daha birbirlerine karşı dava açamayacaklardır.
